Giriş – Unutulmuş Bir İhtimal Olarak Mazdekler
Tarih bazen yalnızca kazananların yürüdüğü bir yol değildir. Kimi zaman bastırılmış, yenilmiş, hatta adı özellikle silinmiş hareketler de çağların derinliklerinde yaşamaya devam eder. Çünkü bazı fikirler yenilse bile tamamen ölmez; yalnızca yeraltına çekilir. Mazdek hareketi de biraz böyledir.
Bugün Mazdekler denildiğinde çoğu insanın zihninde ya belirsiz bir “eski Pers mezhebi” ya da yüzeysel biçimde anlatılan bir “eşitlikçi isyan” kalır. Oysa mesele bundan çok daha derindir. Mazdek hareketi yalnızca dini bir reform ya da siyasal bir kalkışma değil; ahlak, mülkiyet, paylaşım ve güç üzerine insanlık tarihinin en sert tartışmalarından birisidir.
5. yüzyıl sonları ile 6. yüzyıl başlarında Sasani İmparatorluğu içerisinde ortaya çıkan bu hareket, adını düşünür ve reformcu Mazdek’ten alır. Dönemin İran coğrafyası son derece sert sınıfsal ayrımlarla şekillenmişti. Soylular, ruhban sınıfı ve saray çevresi büyük servetleri ve siyasal gücü ellerinde toplarken; geniş halk kesimleri ağır vergiler, kıtlıklar ve savaşların yükü altında yaşamaktaydı. Mazdek tam da böyle bir tarihsel zeminde ortaya çıktı.
- Sponsorlarımız -
Mazdek’in çağrısı yalnızca ekonomik bir paylaşım önerisi değildi. O, kötülüğün kaynağını insanın sınırsız hırsında, mülkiyet tutkusunda ve gücün belli ellerde tekelleşmesinde görüyordu. Daha paylaşımcı bir toplumsal düzeni, servetin sınırlandırılmasını ve dayanışmanın güçlendirilmesini savunuyordu. Bu yönüyle Mazdek hareketi yalnızca siyasal bir itiraz değil; aynı zamanda ahlaki bir hakikat iddiasıydı.
Ancak tarihin hemen her döneminde olduğu gibi, ahlak ile güç arasındaki gerilim burada da kendisini gösterdi. Çünkü daha adil bir dünya hayali kurmak başka şeydi; o hayali imparatorlukların, sarayların, orduların ve çıkar ilişkilerinin ortasında sürdürebilmek başka bir şey.
Mazdek hareketi kısa süre içerisinde geniş halk desteği bulsa da, aynı hızla devletin, aristokrasinin ve ruhban sınıfının hedefi hâline geldi. Nihayetinde hareket büyük bir katliamla bastırıldı; Mazdek ve takipçileri tarihin en sert tasfiyelerinden biriyle karşı karşıya kaldı.
Fakat önemli olan yalnızca Mazdeklerin yenilmiş olması değildir. Asıl mesele şudur: İnsanlık neden sürekli olarak daha eşit ve daha adil bir dünya fikri üretmek zorunda kalıyor? Ve neden bu fikirler, hemen her çağda güç merkezleriyle çatışmaya giriyor?
Bu soru bizi doğrudan radikal eşitlik arayışının ontolojik sınırları meselesine götürür. Mazdeklerin ortaya koyduğu iddia, salt bir dönemsel hoşnutsuzluğun taşması değil; kurulu medeniyet aygıtlarının ürettiği yapısal adaletsizliklere karşı evrensel bir ahlaki isyandır. Ancak bu ahlaki isyan, iktidarın çıplak yasalarıyla karşılaştığında hakikatin tek başına yetmediği gerçeğiyle yüzleşir. İşte bu çalışma; ahlakın haklılığı ile siyasal gerçekliğin zorunlulukları arasındaki bu derin yarığı, kurucu devlet aklının dinamikleri ve Sürdürülebilir Denge Yaklaşımı çerçevesinde ele almayı hedeflemektedir.
- Sponsorlarımız-
Bu yazı, Mazdekleri romantik bir ütopya olarak yüceltme çabası değildir. Aynı şekilde onları yalnızca “tehlikeli bir sapma” olarak gören resmi tarih anlatısına teslim olma niyeti de taşımaz. Amaç; Mazdek pratiğinde dile gelen eşitlik arayışını, onun ahlaki iddiasını, güç ilişkileriyle kurduğu çatışmayı ve nihayetinde zorunluluklarla yüzleştiği noktaları anlamaya çalışmaktır.
Çünkü bazen yenilmiş hareketler, kazanan imparatorluklardan daha uzun bir gölge bırakır tarihin üzerine.
I. Bir Yenilgiyi Değil, Güç Sorununu İncelemek
- Advertisement -
| “Hakikat tek başına yürüdüğünde çoğu zaman çölde kaybolur; ona yol açan şey yalnızca söz değil, iradedir.” — Sufi Hikmet Geleneği |
Bu yazının amacı yalnızca Mazdekleri tarihsel bir vitrinin içerisine yerleştirip nostaljik bir anlatı kurmak değildir. Aksine bu çalışma, Sürdürülebilir Denge açısından; ahlak, meşruiyet ve güç arasındaki ilişkinin tarihsel niteliğini sorgulama amacı taşımaktadır.
Özellikle de kendisini eşitlik, paylaşım ve ahlaki dönüşüm üzerine kuran radikal hareketlerin; kurucu devlet aklını yalnızca ideolojik düzlemde ikna ederek dönüşüm yaratabilecekleri yönündeki yaklaşımın ne derece gerçekçi olduğu sorusu bu yazının temel eksenlerinden birisini oluşturmaktadır.
Çünkü tarih bize yalnızca haklı olmanın, iktidarı dönüştürmeye çoğu zaman yetmediğini göstermektedir. Hatta birçok durumda ahlaki üstünlüğün, örgütlü güç karşısında kendi koruyucu mekanizmalarını üretemediği ölçüde tasfiyeye açık hâle geldiğini de görmekteyiz.
Bu nedenle Mazdekleri yalnızca eşitlikçi bir düşünce hareketi olarak değil; aynı zamanda iktidar meselesiyle temas etmiş, siyasal güç sorunuyla karşı karşıya kalmış tarihsel bir deney olarak değerlendirmek gerekir.
II. Sasani Düzeni: Ruhban, Devlet ve Servetin İttifakı
| “Devletler kılıçla kurulur; fakat zulümle ayakta kalamaz.” — İbn Haldun |
Sasani İmparatorluğu döneminde bölgede birçok topluluk üzerinde Zerdüştlük inancının yaygın olduğunu görüyoruz. Günümüzde Zerdüştlük, özellikle sembolizm ve kadim doğu düşüncesiyle ilgilenen çevreler açısından mistik ve felsefi yönleri öne çıkarılan bir inanç sistemi olarak değerlendirilmektedir. Hatta birçok doğu kökenli inançta ve kimi semavi din yorumlarında dahi Zerdüştlüğün izlerine rastlandığına dair çeşitli değerlendirmeler yapılmaktadır.
Lakin bugün ortaya çıkan bu romantik yaklaşım ile Sasani pratiği arasında ciddi bir fark olduğu da açıktır. Zira Sasani İmparatorluğu’nda egemen din Zerdüştlüktü ve bu inanç sistemi devlet mekanizmasıyla son derece organik bir ilişki içerisindeydi.
Karşımızda yalnızca bir inanç sistemi değil; devletle iç içe geçmiş, katı sınıfsal ayrımları meşrulaştıran ve ruhban sınıfına büyük imtiyazlar sağlayan bir yapı bulunmaktadır.
Sınıflar arasındaki geçişler oldukça sertti. Servet, siyasal güç ve dinsel otorite büyük ölçüde devlet elitleri ile Zerdüşt rahipleri arasında paylaşılmış durumdaydı. Bu durum zamanla, ruhban sınıfının kendi ekonomik elitini ve kendi ayrıcalıklı çevresini üretmesine yol açtı.
Dolayısıyla Sasani düzeninde Zerdüştlük; yalnızca bireysel bir inanç ya da ahlaki arınma yolu değil, aynı zamanda mülkiyet tekelini ve siyasal tahakkümü tahkim eden kurumsal bir devlet ideolojisi olarak işlev görmekteydi.
III. Mazdek’in Çıkışı: Mülkiyetin Eleştirisi ve Ortaklaşmacı Hakikat
| “Yeryüzü, üzerinde yaşayan herkesin ortak sofrasıdır; kimse o sofrayı kendi mülkü sanamaz.” — Mazdekçi Öğreti |
Mazdek, işte böylesi katı bir kast sisteminin, aşırı mülkiyet yoğunlaşmasının ve halkın kıtlıkla boğuştuğu bir toplumsal buhranın ortasında ortaya çıktı. O, kötülüğün kökenini Zerdüşt metafiziğinin soyut karanlığında değil; somut dünyadaki açgözlülükte, kıskançlıkta ve servet birikiminde teşhis etti.
Mazdek’in getirdiği en radikal eleştiri, servetin ve mülkiyetin belirli ellerde toplanmasının ilahi ve ahlaki bir sapma olduğu yönündeydi. Tanrı, rızkı ve nimetleri bütün insanlara eşit olarak bahşetmişti; öyleyse birilerinin ambarları dolup taşarken diğerlerinin açlıktan ölmesi meşru görülemezdi. Mazdek, ambarların yoksul kitlelere açılmasını, aşırı servetin dağıtılmasını ve dayanışmanın toplumsal kural haline gelmesini savundu.
Egemen tarih yazıcılarının daha sonra ‘kadınların ve malların ortaklığı’ şeklinde ahlaki bir ifsat gibi sunduğu suçlamanın arkasında da aslında soyluların haremlerinde yüzlerce kadını birer mülkiyet ve statü aracı olarak hapsetmesine, yoksulların ise evlenemeyecek kadar mülksüzleştirilmesine yönelik soyluluk ayrıcalıklarını kıran radikal bir itiraz yatmaktaydı.
IV. İktidarın Yakınında: Mazdekler ve Kavad
| “Hükümdarlar dostluk değil, denge ararlar.” — Nizamülmülk |
I. Kavad, Sasani tarihinin en çalkantılı hükümdarlarından birisiydi. Tahta çıktığı dönemde Sasani İmparatorluğu yalnızca dış savaşlarla değil; içeride büyüyen aristokratik güç odakları ve ruhban sınıfının giderek artan etkisiyle de karşı karşıyaydı. Özellikle büyük toprak sahibi aileler ve Zerdüşt ruhban sınıfı, yalnızca ekonomik gücü değil; devlet mekanizmasının önemli bölümünü de kontrol eder hâle gelmişti.
Bu durum merkezi iktidar açısından ciddi bir kriz üretmekteydi. Çünkü Sasani sarayı görünürde güçlü olsa da, fiiliyatta aristokrasi ve ruhban sınıfının baskısı altında hareket etmek zorunda kalan bir yapıya dönüşmeye başlamıştı.
Kavad’ın Mazdek hareketine yakınlaşmasının temel nedenlerinden birisinin de tam olarak bu olduğu düşünülmektedir. Çünkü Mazdek hareketi yalnızca yoksullar arasında değil; mevcut güç dengelerinden rahatsız olan bazı saray çevrelerinde de karşılık üretmeye başlamıştı.
Dolayısıyla Kavad ile Mazdek hareketi arasındaki ilişkiyi yalnızca “hükümdarın eşitlikçi fikirlere sempati duyması” şeklinde okumak eksik olacaktır. Burada aynı zamanda son derece sert bir iktidar mücadelesi bulunmaktadır.
Mazdek hareketi, ruhban sınıfı ve aristokrasinin meşruiyetini sarsabilecek toplumsal bir enerji üretirken; Kavad da bu hareket üzerinden saray içerisindeki güç dengelerini yeniden kurma imkânı arıyordu.
Tam da bu nedenle Mazdek hareketi kısa süre içerisinde yalnızca halk kesimlerinde değil; saray çevresinde de ciddi bir etki oluşturmaya başladı. Bunun temel nedenlerinden biri, hareketin yalnızca ekonomik bir itiraz dili kurmamasıydı. Mazdekler aynı zamanda mevcut inanç alanı içerisinde yeni bir meşruiyet zemini açmayı başarmıştı.
Bu oldukça önemliydi. Çünkü tarih boyunca birçok radikal hareket, inançla doğrudan çatışmayı tercih etmiş; dini bütünüyle egemen sınıfların ideolojik aygıtı olarak görmüştür. Mazdek hareketi ise farklı bir yol izledi. İnancı reddetmek yerine, mevcut inancın egemen sınıflar lehine donmuş yorumuna karşı daha paylaşımcı ve daha adil bir yorum geliştirmeye çalıştı.
Bu yaklaşım hareketin toplumsal karşılığını büyüttü. Çünkü toplum açısından inanç yalnızca metafizik bir alan değil; aidiyetin, korkunun, ahlaki haklılık hissinin ve toplumsal meşruiyetin de önemli kaynaklarından birisiydi.
Mazdek hareketinin yükselişi tam da bu nedenle yalnızca ruhban sınıfını değil; devlet içerisindeki güç dengelerini de etkilemeye başladı.
Bu noktada Kavad ile Mazdek hareketi arasındaki ilişki tarihsel olarak daha da kritik bir hâl aldı.
Kavad’ın Mazdek hareketine yakınlaşması çoğu zaman yalnızca “aydınlanmış bir hükümdarın reform arayışı” gibi anlatılır. Oysa mesele bundan daha karmaşık görünmektedir. Çünkü Sasani düzeni içerisinde ruhban sınıfı ve aristokrasi ciddi ölçüde güç biriktirmiş durumdaydı. Bu da merkezi iktidar açısından ayrı bir sorun üretmekteydi.
Dolayısıyla Mazdek hareketi yalnızca yoksulların değil; saray içerisindeki bazı güç mücadelelerinin de parçası hâline geldi.
Tam da burada tarihsel trajedilerden biri ortaya çıktı: Mazdekler, egemen düzeni sarsabilecek toplumsal bir enerji üretmişti; fakat bu enerji kendi bağımsız gücünü kurmadan önce sarayın güç mücadelelerinin gölgesine girmeye başladı.
V. Batıcı Tarih Okumasının Körlüğü ve Resmi Tarih Hafızası
| “Hakikat, çağlara göre değişmez; yalnızca insanlar onu farklı isimlerle çağırır.” — Doğu Hikmet Geleneği |
Sınırlı tarihsel anlatılar nedeniyle Mazdek hareketi hakkında elimizde bulunan bilgiler oldukça parçalıdır. Bunun temel nedenlerinden biri hareketin eski bir döneme ait olmasıysa da, asıl belirleyici etken hareketin kendi düşünsel mirasını taşıyan yazılı kaynakların ve hafızasının Sasani devleti tarafından neredeyse tamamen ortadan kaldırılmış olmasıdır. Bugün Mazdekler hakkında bildiklerimizin önemli bir kısmı; doğrudan rakipleri, Sasani tarihçileri ya da egemen düzenle açıkça çatışmak istemeyen çevreler üzerinden aktarılmıştır. Dolayısıyla burada yalnızca bilgi eksikliği değil, iktidarın şekillendirdiği bir tarih anlatısı problemi bulunmaktadır. Bu nedenle anlatılanlar kadar, neyin neden örtbas edildiğine de dikkat etmek gerekir.
Elde kalan verilerden anlaşıldığı kadarıyla Mazdek, yalnızca teorik fikirler üreten bir düşünür değil; güçlü bir ahlaki atmosfer oluşturan ve kendi hakikat duygusuna samimiyetle inanan bir figürdür. Hareketin etrafında oluşan insan profili de bu inanç yüklü ahlaki yapıdan şekillenmiştir. İnsanlar yalnızca ekonomik vaatlere değil; daha adil, daha sade ve daha paylaşımcı bir yaşam fikrine yönelmişlerdir.
Fakat burada yapısal bir kırılganlık ortaya çıkmıştır: Hareketin oluşturduğu insan tipi; sert iktidar mücadeleleri içerisinde ayakta kalabilecek militarize bir yapı üretmekten ziyade, ahlak ve inanç merkezli bir toplumsal doku yaratmıştır. Belki de bu nedenle Mazdekler, büyük bir kitle desteğine rağmen kendi bağımsız savunma mekanizmalarını kurma konusunda zayıf kalmışlardır.
Burada asıl sorgulanması gereken, düşünsel gelişimi doğrusal bir ilerleme masalı gibi sunan Batıcı tarih okumasıdır. Bu anlayış insanlığın ortak hafızasını tek merkeze indirgerken; Mezopotamya, İran ve Doğu havzasında ortaya çıkan sıçramaları küçümsemekte, onları ‘erken’, ‘ham’ ya da ‘tamamlanmamış’ kategorilere hapsetmektedir. Oysa 5. yüzyılda Sasani coğrafyasında mülkiyet tekelinin, servet eşitsizliğinin ve kolektif yaşam fikrinin bu denli berrak tartışılabilmesi, özgürlük ve paylaşım arayışının modern çağın tekelinde olmadığını açıkça kanıtlamaktadır.
VI. İlerleme Mitinin Çatlağı ve Büyüme Yanılsaması
| “Gözün gördüğü saraylar büyürken, insanın içindeki adalet küçülüyorsa oraya medeniyet denmez.” — Kadim Doğu Değerlendirmesi |
Benim tarih okumam açısından ‘erken dönem kolektivizm’ tanımı tam da bu yüzden problemlidir. Bu yaklaşım, insanlığın önce mutlak mülkiyet birikimi, devasa sanayi ve sınırsız sermaye yoğunlaşması aşamalarından geçmesini, kolektif toplum tahayyülünün ancak bu maddi büyümeden sonra filizlenebileceğini varsayar. Bu zorunlu aşamacı mantık, modernitenin sınırsız büyüme mitinden beslenir.
Bu tarih anlayışına göre ilerleme; daha büyük üretim, daha devasa şehirler ve anıtsal yapılarla özdeşleştirilir. Oysa insanlık tecrübesi göstermektedir ki büyüme çoğu zaman daha fazla sömürü, daha katı merkezileşme ve insanın değersizleşmesi pahasına gerçekleşmiştir. Hayranlıkla bakılan nice anıtsal medeniyet harikası, ağır köle emeği ve yoksulluk üzerine inşa edilmiştir. Büyüklüğü doğrudan ilerleme saymak, insanlığın ödediği bedelleri görünmez kılar.
Mazdek hareketi, insanlığın mutlaka ölçüsüz büyüme ve servet yoğunlaşması üretmek zorunda olduğu dogmasına karşı; daha sade, dengeli ve hakça paylaşan bir yaşam modeli önermiştir. Bu yönüyle Mazdekler salt bir eşitlik isyanı değil, aynı zamanda sınırsız büyüme illüzyonuna karşı tarihin en erken ahlaki itirazlarından biridir.
VII. Kılıçsız Hakikatin Yazgısı: Öz Savunma ve Kurucu Güç
| “Bazı yenilgiler fikirlerin değil, onları koruyamayan ellerin yenilgisidir.” — Sufi Hikmet Geleneği |
Bu analizde amacımız nostaljik bir geçmiş güzellemesi yapmak değildir. Asıl mesele; belirli bir tarihsel pratik üzerinden ahlak, zorunluluk ve kurucu irade arasındaki hayati bağı kavramaktır.
Mazdek hareketi güçlü bir ahlaki iklim oluşturmuş, geniş kitleleri sürüklemiş ve dönemin egemen düşüncesini sarsmıştır. Şayet saray içerisindeki geçici nüfuz alanını kendi bağımsız, kurumsal ve sürdürülebilir toplumsal yapılarına dönüştürebilmiş olsalardı, etkileri Mezopotamya ve İran havzasında çok daha uzun soluklu olabilirdi.
Fakat hareketin temel kırılma noktası tam da burada belirmiştir: Mazdekler ahlaki etkilerini büyütürken, bu etkiyi koruyacak bağımsız bir güç mimarisi inşa etmemiştir. Saray içerisindeki güç çatlaklarına yaslanmış; ancak o çatlakların egemenler arası bir uzlaşmayla bir anda kapanabileceğini hesaba katmamıştır.
Burada güç derken kastettiğimiz yalnızca kaba kuvvet değildir; toplumsal olarak örgütlü kalabilmek, kurumsal hafızayı sürdürebilmek ve gerektiğinde kendi varlığını savunabilecek öz savunma kapasitesini üretmektir. Çünkü tarih acımasız bir gerçeği yineler: Kendini koruma mekanizmalarından yoksun ahlaki hareketler, egemenlerin kılıcı karşısında yalnızca trajik birer iyi niyet hatırasına dönüşür.
Öz savunma doğrudan bir saldırganlık değildir; tam aksine, tarihin kritik eşiklerinde hakikatin ve ahlaki olanın fiziken ayakta kalabilmesinin yegâne ön koşuludur. Mazdeklerin trajedisi de işte bu noktada düğümlenir: Haklı olmak ile ayakta kalabilmek aynı şey değildir.
Terry Eagleton Perspektifinden Trajedi ve Maddi Taban Eleştirisi
| “Gerçek trajedi, kahramanın ölümü değil; hakikatin, onu taşıyacak maddi ve kurumsal bir gövdeden yoksun kalarak zorunluluklar çarkında ezilmesidir.” — Terry Eagleton |
İngiliz düşünür Terry Eagleton’ın trajedi ve ideoloji felsefesi, Mazdek hareketinin bu tarihsel yazgısını kavramak açısından son derece aydınlatıcı bir kuramsal zemin sunmaktadır.
Eagleton, ‘Tatlı Şiddet: Trajedi Felsefesi’ adlı çalışmasında trajediyi basit bir talihsizlik ya da yıkım olarak görmez; trajedi, radikal ve haklı bir etik arayışın, onu taşıyacak nesnel ve kurumsal bir gövdeden yoksun kalarak verili gerçekliğin katı duvarlarına çarpmasıdır. Mazdeklerin eşitlikçi çağrısı, kendi çağını aşan yüksek bir ahlaki hakikat iddiası taşıyordu; ancak bu hakikat, Sasani düzeninin feodal-militarist yapısı karşısında kendi maddi tabanını kuramadı.
Eagleton’ın vurguladığı gibi egemen iktidar aygıtları, salt ahlaki vaazlarla ya da ideolojik ikna çabalarıyla dönüştürülemez. Karşı-hegemonik bir hareket, kendi kendini idame ettirecek bir üretim ve savunma temeli yaratamazsa, varlığını egemenlerin geçici manevralarına rehin bırakmış olur. Eagleton’ın tespiti açıktır: ‘Ayakları maddi bir zemine basmayan ve kendini koruyacak iradeyi üretemeyen saf erdem, egemen iktidarların kılıcı karşısında kaçınılmaz olarak trajik bir kurbana dönüşür.’ Mazdeklerin uğradığı tasfiye, bu kuramsal hakikatin tarihteki en somut kanıtıdır.
VIII. Bugüne Düşen Gölge: Güç ve Meşruiyet Arasındaki Sürdürülebilir Denge
| “Güçsüz merhamet ezilir; merhametsiz güç ise çürür.” — Sufi Hikmet Geleneği |
Bugün Mazdek hareketinden çıkarılması gereken en kritik sonuç şudur:
Köklü dönüşüm iddiası taşıyan fikirler, egemenler arasındaki çatlaklardan yararlanarak kendilerine tarihsel bir hareket alanı açabilirler. Ancak yalnızca ahlaki meşruiyet üretmek, o alanı elde tutmaya yetmez. Açılan nefes borusunun örgütlü bir toplumsal tabana, dayanışma ağlarına ve ortak akıl üreten kurumlara kavuşturulması şarttır.
Unutulmamalıdır ki egemenler arası krizden yararlanarak büyüyen bir hareket, egemen güçler kendi iç çelişkilerini aşıp yeniden merkezileştiğinde ilk tasfiye edilecek hedef haline gelir. Mazdeklerin başına gelen tam da buydu: I. Kavad döneminde açılan çatlakta büyüdüler; ancak devlet aklı toparlanıp I. Hüsrev (Enûşirvân) döneminde elitler uzlaşması sağlandığında ilk hedef Mazdekçiler oldu.
Burada altını çizmemiz gereken temel diyalektik şudur: Meşruiyet güçle beslenmek zorundadır; fakat salt gücün içine gömülen ahlak da süratle yozlaşır. Tarih boyunca hareketler iki büyük açmazın arasına sıkışmıştır:
- Güç üretemeyen ahlakın ezilip yok olması,
- Gücün fetişleştirildiği yerde ise ahlakın yozlaşıp tiranlaşması.
Bu nedenle mesele yalnızca güç üretmek değil, üretilen gücü sürekli denetleyecek kolektif ve ahlaki mekanizmaları inşa edebilmektir. Yozlaşma bir yazgı değildir. Doğru toplumsal zemin kurulduğu, ortak akıl işletildiği ve ahlakın bir taktik değil doğrudan varoluşsal bir omurga olduğu unutulmadığı sürece güç ile meşruiyet arasında Sürdürülebilir Denge tesis edilebilir.
Mazdeklerin kanlı trajedisinden bugüne süzülen en kıymetli ders ve yüzleşmemiz gereken asıl soru işte budur.
Kaynakça
- Eagleton, Terry. Tatlı Şiddet: Trajedi Felsefesi, çev. Kutlu Tunca, Ayrıntı Yayınları, İstanbul, 2012.
- Eagleton, Terry. İdeoloji: Bir Giriş, çev. Muttalip Özcan, Ayrıntı Yayınları, İstanbul, 2011.
- Eagleton, Terry. Umutsuz İyimserlik, çev. Elif Ersavcı, Ayrıntı Yayınları, İstanbul, 2016.
- Christensen, Arthur. L’Iran sous les Sassanides (Sasani Döneminde İran), Munksgaard, Kopenhag, 1944.
- Crone, Patricia. The Nativist Prophets of Early Islamic Iran: Rural Revolt and Local Zoroastrianism, Cambridge University Press, 2012.
- Yarshater, Ehsan. ‘Mazdakism’, The Cambridge History of Iran, Cilt 3(2), Cambridge University Press, 1983.
- İbn Haldun. Mukaddime, çev. Süleyman Uludağ, Dergâh Yayınları, İstanbul, 2013.
- Nizamülmülk. Siyasetnâme, çev. Mehmet Taha Ayar, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2018.
- Klima, Otakar. Mazdak: Geschichte einer sozialen Bewegung im sassanidischen Persien, Nakl. Československé akademie věd, Prag, 1957.
- Taptı, Serdar. ‘Sürdürülebilir Denge Yaklaşımı: Meşruiyet, Ahlak ve Güç Diyalektiği’, Kolektif Zihin, 2025-2026.