Modern Dünyada Fransız Bir İşrâkî: Henry Corbin İstanbul'da-Gürgün Karaman

Henry Corbin, Kasım 1939’da İstanbul’a vardığında yalnızca üç ay kalmayı planlıyordu; ancak bunun yerine altı yıl kaldı ve ezoterik felsefe anlayışını sonsuza dek değiştirecek manevi bir keşif macerasına atıldı. Arapça, Farsça ve Türkçe de dahil olmak üzere birçok dilde üretken bir bilgin ve uzman olan Corbin, Fransız Arkeoloji Enstitüsü’nün tek üyesi olarak Bibliotheque Nationale tarafından İstanbul’a gönderildi. Görevi, şehrin kütüphanelerine dağılmış Ortaçağ el yazmalarını kataloglamak ve fotoğraflamaktı. Ancak İkinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle Corbin, savaşın sonuna kadar kaldığı İstanbul’da mahsur kaldı. Eve dönemeyince kendini tamamen araştırmasına adadı. Özellikle Yeni-Platoncu filozof ve İşrakî ekolün üstadı Şihabeddin Sühreverdi‘nin (1154-1191) yazılarından etkilendi ve onu manevi rehberi olarak benimsedi. Corbin, İstanbul’daki zamanı hakkında şunları söylüyor:

“Bu yıllar boyunca… müritlerin ‘esrar disiplini’ (Farsçada ketman ) dedikleri Sükût’un paha biçilmez faziletlerini öğrendim. Sükût’un faziletlerinden biri de 1191 yılında, 36 yaşında, yani benim o zamanki yaşımdayken şehit düşen görünmez şeyhim Şihabüddin Yahya Sühreverdi’nin yanında hücre hapsine girmekti… Gece gündüz Arapçadan çeviriler yapıyor, sadece Sühreverdi’nin yorumcularını ve devam ettiricilerini rehber ediniyordum… Bu inziva yıllarının sonunda artık bir İşrâkî olmuştum (1).

Dolayısıyla İstanbul’daki bu konaklama, Corbin’in yalnızca akademik çalışmalarını değil, aynı zamanda ezoterik felsefeye dair kişisel anlayışını da etkileyen derin bir manevi dönüşüm dönemiydi. Bu deneyim, hem Sühreverdi üzerine yaptığı derin araştırmalardan hem de böylesine derin manevi öneme sahip bir şehirdeki konumundan kaynaklanıyordu.

Corbin, felsefe çalışmasının salt akademik bir çalışmadan çok daha fazlası olduğunu açıkça görüyor ve “mistik deneyime, kişisel ruhsal farkındalığa ulaşmayan felsefi bir arayışın boşuna ve zaman kaybı olduğunu” iddia ediyordu (2). Dolayısıyla gerçek bir filozof, hayatını “içsel, ruhsal insanı kurtuluş ve yenilenme yolunda meşgul eden” ilahi bilgelik olan sophia’nın peşinden koşmaya adamıştır (3). Genellikle gnosis veya irfan olarak adlandırılan sophia’nın doğrudan deneyimi , teorik anlayışın ötesinde, son derece kişisel bir bilgi biçimidir. Sophia ile karşılaşma, filozofun yaşamının gerçek amacı haline gelmeli ve varlığının derinliklerine ulaşmalıdır. Corbin kendini bu terimlerle tanımlamış ve şöyle yazmıştır: “Ben ne bir Alman alimiyim ne de bir Oryantalist, bir filozofum. Ruhun beni götürdüğü her yerde arayışımı sürdürüyorum. Eğer bu arayış beni Freiburg, Tahran, İsfahan’a götürdüyse bu şehirler benim için özünde ‘sembolik şehirler’, kalıcı bir rotanın sembolleri olmaya devam ediyor (4).” Corbin’in araştırmalarını yürüttüğü şehirlerin her biri, mistik inisiyasyonun içsel, ruhsal yolculuğundaki durağının dışsal, fiziksel bir tezahürü olarak hizmet etti.

- Sponsorlarımız -

“Sembolik bir şehir” olarak İstanbul, bin yıldan fazla bir süredir karışıp harmanlanan çeşitli mistik geleneklerin buluşma noktasını temsil eder. Burada Greko-Romen Neoplatonizmi yerini Bizans Hristiyanlığına bırakmış ve sonunda İslam felsefesinin çeşitli okullarıyla buluşmuştur. Ayasofya, bu sürecin somut bir tezahürü olarak durmaktadır. 1453’te İstanbul’un başlıca camisi haline getirilene kadar Bizans Kilisesi’nin manevi kalbi olarak işlev görmüş olan yapı, ilahi bilgeliğin peşinde koşmanın her iki din için de ne kadar hayati önem taşıdığını göstermektedir. Corbin, Ayasofya’yı filozofun arayışının sonunda Sofya’ya ulaşmanın canlı bir sembolü olarak görmüş ve şöyle yazmıştır: “Kutsal Sofya Tapınağı benim için Kutsal Kâse tapınağıydı, en azından birçok gnosis arayıcısı tarafından beklenen arketipinin bir örneğiydi (5).” Dolayısıyla şehir, onun Şeyhü’l İşrâk Sühreverdi’nin öğretileri aracılığıyla hayat boyu süren bilgelik arayışını yerine getirmesi için mükemmel bir yerdi.

İşrâki okulu, Tanrı’dan yayılan ve ışıkların en yücesi olarak kabul edilen bir dereceler hiyerarşisinde düzenlenmiş, ilahi ışıkların karmaşık bir kozmolojisini (dolayısıyla “Aydınlatıcı” anlamına gelen adı) önerir. Bu görüşe göre filozofun arayışı karanlıktan aydınlığa bir yolculuktur. Sühreverdi, Batı Sürgünü’nün Hikayesi’nde bu manevi yolculuk için bir alegori sunar. Bu hikâyede anlatıcı, “halkı zalim olan şehir” (Kur’an 4:77) Kayravân’a seyahat etmiştir. Yakalanmış ve zincirlenmiş olarak, dünyevi evrenimizi temsil eden karanlık bir çukurda mahsur kalmıştır. Sonra anlatıcı, bilge kral Süleyman’ın kuşu olan bir hüdhüd tarafından ziyaret edilir ve babasından yolculuğuna devam etmesi için bir mesaj taşır. Hüdhüd tarafından yönlendirilen anlatıcı, mistik başlangıçdurumlarını sembolize eden birçok sınavdan geçer. Sonunda Sina Dağı’nın zirvesine varır ve orada babasını “o kadar büyük bir bilge ki, gök ve yer onun ışığının tecellisiyle ayrılmak üzereydi”(6) olarak görür. Anlatıcıya, tıpkı mistiğin normal dünyadaki hayata dönmesi gerektiği gibi Kayravân’a dönmesi gerektiği, ancak istediği zaman Sina Dağı’nı ziyaret edebileceği söylenir.

Henry Corbin, İstanbul’daki sürgünüyle yüzleşirken, manevi yolculuk metaforunu “kişisel ve gnostik olarak bilinen ve idrak edilen bir kesinlikle” anlayacaktı (7). Sühreverdi üzerine yaptığı çalışmalar, kendisine ve dünyaya dair anlayışını aydınlatmıştı. Eylül 1945’te, savaşın bitmesiyle birlikte Corbin, Tahran’a gitmek üzere Toros Ekspresi’ne bindi. Akademik kariyeri 33 yıl daha devam edecek ve felsefe ve din tarihi alanlarında çeşitli konularda birkaç ciltlik eser ortaya koyacaktı. Ancak bir bakıma, hayatının en önemli eserini İstanbul’da tamamlamıştı.

Dipnotlar

1) Hadi Fakhoury, Henry Corbin ve Rus Dini Düşüncesi (Montreal: McGill Üniversitesi, 2013), 49’dan alıntılanmıştır.