Kürd Kadınları Teali Cemiyeti

HÜSAMETTİN TURAN

20. yüzyılın başlarında dünyada kadın meselesi geniş kapsamlı tartışmaların konusu haline gelmiş, bu tartışmalar Kürd basınında da kendine yer bulmuştur. Rojî Kurd, Hetawî Kurd, Kadınlar Dünyası, Serbestî, Jîn, Kurdistan ve Siyanet gibi gazete ve dergilerde Kürd kadınlarının toplumsal konumu ele alınmıştır. Özellikle 1919 yılında İstanbul’da kurulan Kürd Kadınları Tealî Cemiyeti (KKTC), Kürd kadınlarının modern anlamda ilk örgütlenme girişimidir.

Kürd Kadınlarının Örgütlenme Süreci

Kürd kadınları, Meşrutiyet’in ilanından sonra İstanbul’da kurulan diğer kadın örgütleri içinde yer almış ve Kadınlar Dünyası dergisi gibi platformlarda aktif olmuşlardır. Ancak Kürd kadınlarının bağımsız bir örgütlenmeye gitme süreci, dönemin siyasi ve toplumsal koşullarıyla birlikte değerlendirilmelidir. Serbestî gazetesinin 26 Nisan 1919 tarihli sayısında yayımlanan “Yeni Bir Kürd Müessesi” başlıklı haberde, Kürd kadınlarının örgütlenme süreci hakkında şu bilgilere yer verilmiştir:

“Merkezi İstanbul’da bulunup Kürdistan’da sayısız şubelere malik olmak üzere ‘Kürd Kadınları Teali Cemiyeti’ adıyla yeni bir müessese kurulacaktır. Bu cemiyetin amacı, Kürd kadınlığının çağdaş zihniyetle yükselmesini sağlamak, aile hayatında sosyal reformlar yapmak, tehcir ve katliamlar nedeniyle perişan hale gelen Kürd yetim ve dullarına iş imkânı sağlamak ve onlara maddi yardımda bulunarak sefaletlerinden kurtarmaktır.”

Bu haberin yayımlanmasından birkaç gün sonra Serbestî gazetesinde çıkan başka bir yazıda, Kürd kadınlarının bu örgütlenmeye verdikleri önem şu ifadelerle vurgulanmıştır:

“Aziz ve sevgili Kürdistan’ımızın bekası ve kurtuluşu için açılan mücadeleye necip kadınlarımızın da iştirak etmek üzere olduklarını duymak, şüphesiz ki insani ve vicdani zevklerin en yücesidir. Kadının, bilhassa Kürd kadınının milli şefkati, Kürdistan’ın sayısız yaralarını saracak, dertlerine deva olacaktır.”

Kürd Kadınları Tealî Cemiyeti’nin Kuruluşu ve Amacı

KKTC’nin kuruluş tarihi kesin olarak belirlenememekle birlikte, Mevlanzâde Rıfat’ın sahibi olduğu Kadınlar Dünyası Matbaası tarafından yayımlanan cemiyet nizamnamesinde kuruluş yılı olarak 1919 belirtilmiştir. 20 Haziran 1919’da Sultanahmet’te okutulan mevlitle cemiyetin açılışı kamuoyuna duyurulmuştur.

Cemiyetin tüzüğünde kuruluş amacı şu şekilde ifade edilmiştir:

Kürd kadınlarının çağdaş zihniyetle yükselmesini ve gelişmesini sağlamak,

Aile hayatında köklü sosyal reformlar yapmak,

Göç ve tehcir nedeniyle sefalet içine düşen Kürd yetim ve dullarına iş imkânı sağlamak ve onları maddi yardımlarla desteklemek.

Cemiyetin Yönetimi ve Etkileri

KKTC’nin yönetim kurulu başkanı konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Bazı kaynaklara göre başkan Encüm Esma Yamulki Hanım, bazılarına göre ise Şerif Paşa’nın eşi Emine Hanımdır. 9 Temmuz 1919 tarihli İstiklal gazetesinde yayımlanan habere göre, Paris’te bulunan Şerif Paşa’nın eşi Emine Hanım, Kürd Kadınları Tealî Cemiyeti’nin başkanlığını kabul etmiştir.

Cemiyetin faaliyetleri arasında, Kürd yetimlerinin eğitimi için okullar açılması ve ekonomik destek sağlanması gibi çalışmalar yer alıyordu. Memduh Selim, 26 Mayıs 1919’da kaleme aldığı bir yazısında KKTC’nin önemini şu sözlerle ifade etmiştir:

“Yüzyılların unutkanlık yükünün altından kurtulup yükselen ulusların yaşamında kadınların rolünü pek etkili görüyoruz. Günümüzde kadınları da erkekleriyle birlikte sosyal mücadeleye girmeyen uluslar, bu uygarlık alanında kötürüm gibidirler.”

Encüm Yamulki’nin Konuşması

KKTC’nin açılış töreninde Encüm Esma Yamulki, cemiyetin amaçlarını anlatan önemli bir konuşma yapmıştır:

“Bugün, bütün milletlerin mukadderatı başka şekiller almışken, bizler de kendi hakkımızı istiyoruz. Çünkü ortada milyonlarca Kürd var ve büyük bir Kürdistan vardır. Kürd kadınlığı, medeniyet yolunda ilerleyerek halkına daha iyi hizmet edebilmelidir. Dernek, mümkün olduğu kadar eğitim, iş imkânı ve maddi destek sağlayarak ulusumuzun yaralarını sarmayı amaçlamaktadır.”

Cemiyetin Yöntem ve Araçları

KKTC tüzüğünde belirtilen hedeflere ulaşabilmek için şu yöntemler benimsenmiştir:

Gazete, dergi, kitap ve bültenler yayımlamak,

Kütüphaneler ve okuma evleri açarak serbest dersler ve konferanslar düzenlemek,

Yetim çocuklar için eğitim merkezleri kurmak,

Kadınların sosyal hayata katılımını artıracak projeler geliştirmek.

Ancak, cemiyetin hedeflediği gazete veya derginin yayımlanıp yayımlanmadığına dair kesin bir bilgi bulunmamaktadır.

KKTC’nin faaliyetleri, dönemin siyasi koşulları nedeniyle kısa ömürlü olmuşsa da, Kürd kadınlarının örgütlenme geleneğinde önemli bir dönüm noktası olarak tarihe geçmiştir.

Kaynaklar

[1] Ergani Madenli Y. C., “Kürdlerde Kadın Meselesi”, Rojî Kurd dergisi, 1919.

[2] Mevlanzade Rıfat, “İki Söz”, Erkekler Dünyası gazetesi, 1919.

[3] “Yeni Bir Kürd Müessesi”, Serbestî gazetesi, 26 Nisan 1919.

[4] “Kürd Hemşirelerimiz”, Serbestî gazetesi, 28 Nisan 1919.

[5] “Kürd Kadınları Teali Cemiyeti’nin Açılışı Ertelendi”, Serbestî gazetesi, 21 Mayıs 1919.

[6] Kürd Kadınları Teali Cemiyeti Tüzüğü, 1919.

[7] Memduh Selim, “İki Hayırlı Eser: Kürd Kadınları Teali Cemiyeti ve Kürd Talebe Hêvî Cemiyeti”, Jîn dergisi, 4 Haziran 1919.

[8] KKTC Tüzüğü, Madde 15, 1919.

[9] “Şerif Paşa’nın Eşi Emine Hanım, KKTC Başkanlığını Kabul Etti”, İstiklal gazetesi, 9 Temmuz 1919.

[10] Encüm Esma Yamulki, Açılış Konuşması, 1919.

[11] Aziz Yamulki, KKTC’nin Kuruluşu ve Amaçları, 1919.

[12] Memduh Selim, Jîn dergisi, 26 Mayıs 1919.

[13] “KKTC’nin Hedefleri ve Çalışma Yöntemleri”, Serbestî gazetesi, 1919.

[14] KKTC Tüzüğü, 1919.